آب، زمین، کار و حق تصمیم‌گیری؛ مقاومت اجتماعی در برابر مراکز داده — ۱۵ تا ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶

گزارش و تحلیل تحولات ۱۵ تا ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ | ۲۳ مهر تا ۱ آبان ۱۴۰۵

این گزارش ادامهٔ گزارش ۸ تا ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶ است.

مناقشه بر سر گسترش هوش مصنوعی، در نمونه‌های این دوره، هرچه بیشتر به مسئله‌ای دربارهٔ زندگی روزمره تبدیل شده است: چه کسی به آب و برق دسترسی دارد؟ زمین برای تولید غذا مصرف شود یا برای ساخت زیرساخت دیجیتال؟ کارکنانی که رونق این صنعت را ممکن می‌کنند چه سهمی از درآمد آن دارند؟ و مردم محلی تا چه اندازه می‌توانند دربارهٔ پروژه‌هایی که محیط زندگی‌شان را دگرگون می‌کند تصمیم بگیرند؟

در فرانسه، اعتراض کشاورزان و ساکنان به پروژهٔ گوگل به فراخوان مشترک گروه‌های مخالف مراکز داده انجامید؛ در کانادا، تجمعی علیه یک پروژهٔ بزرگ هوش مصنوعی برگزار شد؛ در آمریکا، مطالبهٔ توقف موقت توسعه با سیاست محلی و انتخابات پیوند خورد؛ در شیلی، سازمان‌های محیط‌زیستی مسیر اعتراض اداری و قضایی را دنبال کردند؛ و در تایوان، اختلاف بر سر سهم کارکنان از سود صنعت تراشه به اعتصاب انجامید. این نمونه‌ها مطالبات متفاوتی دارند و نمی‌توان همه را یک جنبش واحد یا مخالفت یکسان با فناوری دانست.

روش گزارش: رویدادهای تازه از پیشینه‌های مرتبط جدا شده‌اند. اطلاعیهٔ برگزارکنندگان، آمار اعلامی خود آنان محسوب می‌شود؛ فراخوان نیز به‌تنهایی مدرک برگزاری یا موفقیت اعتراض نیست. بخش‌های تحلیلی، تفسیر و پیشنهاد نویسنده‌اند.

۱. فرانسه؛ دفاع از زمین کشاورزی و شکل‌گیری همکاری میان گروه‌های محلی

در ۱۷ اکتبر، مخالفان پروژهٔ بزرگ مرکز دادهٔ گوگل در منطقهٔ اوزان، نزدیک شاتورو، تجمع کردند. کنفدراسیون کشاورزان استان اندر در گزارش ۱۹ اکتبر خود، شمار شرکت‌کنندگان را بیش از ۱۲۰۰ نفر اعلام کرد. اعتراض متوجه پروژه‌ای است که بنا بر همین گزارش، بیش از ۱۹۵ هکتار زمین کشاورزی را به ساخت‌وساز اختصاص خواهد داد. شرکت‌کنندگان، روشن‌نبودن پیامدهای محیط‌زیستی، اقتصادی و اجتماعی پروژه را نیز مطرح کردند. این شمار جمعیت، برآورد سازمان مشارکت‌کننده در اعتراض است. [1]

تحول مهم‌تر در ۱۸ اکتبر رخ داد: گروه‌هایی از نقاط مختلف فرانسه فراخوان مشترکی برای مقاومت در برابر پروژه‌های مراکز داده صادر کردند. متن منتشرشده در ۱۹ اکتبر، توقف موقت پروژه‌ها و بحث دموکراتیک دربارهٔ آن‌ها را مطالبه می‌کند. امضاکنندگان، مصرف منابع، هزینه‌های عمومی، وعده‌های اشتغال، نظارت دیجیتال و کاربردهای نظامی را در یک چارچوب اعتراضی کنار هم قرار داده‌اند. این‌ها مواضع و نگرانی‌های ائتلاف است؛ اثبات میزان آسیب هر پروژه به بررسی مستقل همان پروژه نیاز دارد. [2]

اهمیت سیاسی این تحول در آن است که اعتراض محلی به محل احداث یک ساختمان، به بحث دربارهٔ جهت توسعهٔ اقتصادی گسترش یافته است. پرسش کشاورزان و ساکنان این است: چرا نیاز شرکت به ظرفیت پردازش باید نسبت به حفظ زمین، تولید غذا و اختیار جامعهٔ میزبان اولویت پیدا کند؟

۲. اسکاتلند و اروپا؛ سازمان‌دهی برای اقدامات مشترک آینده

«دوستان زمین اسکاتلند» در اطلاعیهٔ ۱۵ اکتبر، راهپیمایی ادینبرو را برای ۱۴ نوامبر اعلام کرد. این سازمان می‌گوید بیش از ۲۰ پیشنهاد برای ساخت مراکز دادهٔ بسیار بزرگ در اسکاتلند مطرح شده و گروه‌های محلی در برابر آن‌ها شکل گرفته‌اند. مطالبهٔ اعلام‌شده، برگزاری گفت‌وگوی عمومی در سطح کشور پیش از تصمیم‌گیری دربارهٔ پروژه‌هاست. راهپیمایی در زمان نگارش این گزارش هنوز برگزار نشده و انتظار برگزارکنندگان دربارهٔ حضور هزاران نفر، آمار مشارکت واقعی نیست. [3]

این برنامه در امتداد هماهنگی اروپایی برای اقدامات ۶ و ۷ نوامبر قرار دارد. بنا بر اعلام سازمان‌های مشارکت‌کننده، هنگام انتشار فراخوان، ۴۲ گروه از ده کشور به آن پیوسته بودند؛ از جمله در فرانسه، اسپانیا، ایتالیا، ایرلند، آلمان، هلند، بلژیک، دانمارک، لهستان و بریتانیا. این فراخوان پیش از بازهٔ گزارش حاضر منتشر شده بود و در اینجا به‌عنوان زمینهٔ سازمان‌دهی جاری آمده است. [4]

وجود این هماهنگی نشان می‌دهد بخشی از گروه‌های محلی در پی تبادل تجربه و فشار مشترک هستند. بااین‌حال، حضور نام یک کشور در ائتلاف به معنی برگزاری تظاهرات تازه در آن کشور طی ۱۵ تا ۲۳ اکتبر نیست.

۳. ویرجینیا؛ پیوند مراکز داده با برق، زیرساخت سوخت فسیلی و پاسخ‌گویی محلی

در ویرجینیا، برنامهٔ «راهپیمایی برای توقف موقت» توسعهٔ مراکز داده، چند شهر را در بر می‌گرفت. اطلاعیهٔ ۱۵ اکتبر Appalachian Voices برای برنامهٔ ۲۱ اکتبر روانوک، مطالبهٔ توقف صدور مجوزهای تازه و زیرساخت انرژی وابسته به آن‌ها را مطرح می‌کند. برگزارکنندگان، فشار بر منابع آب و گسترش خطوط لوله و تأسیسات سوخت فسیلی را از دلایل اعتراض اعلام کرده‌اند. این منبع، سند برنامه و مطالبات برگزارکنندگان است و شمار مشارکت‌کنندگان را تأیید نمی‌کند. [5]

هم‌زمان، اطلاعیهٔ رسمی شهرستان لاودن در ۲۰ اکتبر نشان داد بحث دربارهٔ پیشنهاد تعویق رسیدگی به برخی درخواست‌های مراکز داده و پست‌های برق، به جلسهٔ ۱۷ نوامبر منتقل شده است. موضوع، درخواست‌هایی است که به تصویب هیئت ناظران شهرستان نیاز دارند؛ بنابراین نباید آن را ممنوعیت عمومی ساخت یا توقف تصویب‌شدهٔ همهٔ پروژه‌ها معرفی کرد. [6]

این پرونده فاصلهٔ میان مطالبهٔ اجتماعی و تصمیم اجرایی را نشان می‌دهد: درخواست توقف می‌تواند وارد دستور کار شود، اما همچنان به تعویق بیفتد یا دامنه‌ای محدود داشته باشد. از دید جامعهٔ محلی، مسئله فقط شنیده‌شدن اعتراض نیست؛ مسئله آن است که مشارکت عمومی چه اثری بر نتیجه دارد.

۴. آمریکا؛ اعتراض به مراکز داده وارد محاسبات انتخاباتی و مالی می‌شود

رویترز در ۲۲ اکتبر از نگرانی سرمایه‌گذاران دربارهٔ مخالفت عمومی با مراکز داده در آستانهٔ انتخابات خبر داد. نظرسنجی رویترز/ایپسوس، حمایت ۶۹ درصد دموکرات‌ها و ۴۳ درصد جمهوری‌خواهانِ ثبت‌نام‌شده از محدودیت ساخت را نشان می‌دهد؛ این معادل مخالفت با همهٔ کاربردهای هوش مصنوعی نیست. [7]

برداشت تحلیلی این است که اعتراض زمانی برای شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران وزن بیشتری پیدا می‌کند که بتواند زمان صدور مجوز، هزینهٔ تأمین انرژی یا امکان اجرای پروژه را تغییر دهد. در چنین شرایطی، سازمان‌دهی محلی از حاشیهٔ بحث فناوری به بخشی از مناسبات قدرت اقتصادی وارد می‌شود.

۵. کانادا؛ اعتراض در هالیفکس و پرسش دربارهٔ اولویت سرمایه‌گذاری

در ۱۷ اکتبر، بیش از صد نفر در هالیفکس علیه پروژهٔ مرکز دادهٔ هوش مصنوعی در پوینت تاپر تجمع کردند. گزارش میدانی Dalhousie Gazette می‌گوید معترضان از مقابل ساختمان شرکت برق به سمت مقر مجلس استانی حرکت کردند. بنا بر این گزارش، پروژهٔ اعلام‌شدهٔ EverWind قرار است به Anthropic اجاره داده شود. [8]

همان گزارش، به نقل از توسعه‌دهنده، ظرفیت نهایی ۴۲۰ مگاوات و بیش از دو هزار شغل ساختمانی در برابر ۲۱۵ شغل دورهٔ بهره‌برداری را ذکر می‌کند. این ارقام، پیش‌بینی پروژه‌اند. تفاوت میان اشتغال موقت ساخت و اشتغال پایدار اهمیت دارد: ارزیابی منفعت عمومی باید هر دو را جداگانه و در کنار هزینهٔ انرژی، زیرساخت و منابع عمومی بسنجد. [8]

پرسش اجتماعی برآمده از این اعتراض، دربارهٔ اولویت سرمایه‌گذاری است: یک پروژهٔ بزرگ دیجیتال چگونه با نیازهای مسکن، خدمات عمومی، معیشت و گذار انرژی جامعهٔ میزبان مقایسه می‌شود؟

۶. شیلی؛ اعتراض به کنارگذاشتن ارزیابی محیط‌زیستی

در گزارشی منتشرشده در ۲۲ اکتبر، سازمان‌های OLCA و MOSACAT اعلام کردند تصمیم مربوط به مرکز دادهٔ گوگل در سری‌یوس را از راه بسیج اجتماعی و مسیرهای اداری و قضایی به چالش خواهند کشید. اعتراض آن‌ها به تصمیم نهادی مربوط است که پروژه را ملزم به ورود به نظام ارزیابی اثرات محیط‌زیستی ندانسته است. سازمان‌ها همچنین می‌گویند اطلاعات و اعتراض‌های ارائه‌شدهٔ آنان در پرونده به‌درستی لحاظ یا پاسخ داده نشده است. این ادعاها موضع سازمان‌های معترض است و اعلام اقدام حقوقی، به معنی صدور حکم به سود آنان نیست. [9]

اهمیت این پرونده در حق دسترسی به فرایند ارزیابی است. جامعه برای سنجیدن یک پروژه به اطلاعات قابل بررسی و امکان اعتراض مؤثر نیاز دارد. بحث دربارهٔ توسعهٔ دیجیتال، بدون روشن‌شدن مصرف منابع و پیامدهای تجمعی چند پروژه در یک منطقه، پایهٔ کافی برای تصمیم‌گیری عمومی ندارد.

۷. تایوان؛ کارگران صنعت تراشه و مطالبهٔ سهم از سود

در ۲۲ اکتبر، شماری از کارکنان کارخانهٔ مایکرون در تائویوان دست به اعتصاب زدند. خبرگزاری فرانسه وقوع اعتصاب را گزارش کرد، اما مشارکت مشاهده‌شده در تجمع بیرون کارخانه محدود بود؛ بنابراین نباید رأی قبلی کارکنان به اعتصاب یا برنامهٔ توقف کار را معادل مشارکت چند هزار نفر دانست. محور اختلاف، سهم کارکنان از سود و سازوکار پرداخت پاداش بود. [10]

این نمونه، ضلع کارگری اقتصاد هوش مصنوعی را آشکار می‌کند. زیرساخت دیجیتال با کار کارکنان کارخانه‌های تراشه، تأسیسات، شبکه‌ها و خدمات نگهداری ساخته و اداره می‌شود. رونق فروش و سود شرکت به‌خودی‌خود تضمین نمی‌کند که کارکنان سهمی متناسب دریافت کنند؛ این موضوع به قدرت چانه‌زنی و سازمان‌یابی آنان وابسته است.

اعتصاب مایکرون را باید نزاعی بر سر شرایط تقسیم درآمد صنعت دانست، نه سند مخالفت کارکنان با اصل فناوری.

۸. آسیا و آفریقا؛ پرونده‌های ادامه‌دار، بدون نسبت‌دادن رویداد قدیمی به این هفته

برای درک گسترهٔ مسئله، دو پروندهٔ نزدیک به این بازه مهم‌اند؛ اما رویدادهای آن‌ها پیش از ۱۵ اکتبر رخ داده است.

در باتام اندونزی، گزارش جاکارتاپست دربارهٔ اعتراض ۵ اکتبر توضیح می‌دهد که ساکنان در اعتراض به قطع آب، ورودی پارک دیجیتال نونگسا را مسدود کردند. مقام مسئول وعدهٔ تأمین اضطراری و بازگرداندن آب را داد. این مورد، پیشینهٔ مرتبط است و نباید تظاهرات تازهٔ دورهٔ حاضر شمرده شود. [11]

در کیپ‌تاون آفریقای جنوبی، Foxglove و Housing Assembly پیش از این بازه به پروژهٔ ۱۷۰ مگاواتی Equinix اعتراض کرده بودند. اطلاعیهٔ ۹ اکتبر آن‌ها، محدودیت دسترسی به جلسه و پاسخ شرکت را مطرح می‌کرد. این پرونده برای بحث شفافیت و مشارکت اهمیت دارد، اما آن اطلاعیه به‌تنهایی نتیجهٔ نهایی رسیدگی یا تحول تازه‌ای پس از ۱۴ اکتبر را ثابت نمی‌کند. [12]

در جست‌وجوی انجام‌شده، مدرک کافی برای افزودن یک رویداد تازه و مشخص از ایران در این بازه پیدا نشد. این محدودیتِ شواهد است و به معنی نبود نارضایتی یا پیامد اجتماعی نیست.

۹. تحلیل: آب، برق، اشتغال و نظارت؛ مسئلهٔ مشترک چیست؟

برداشت تحلیلی از این پرونده‌ها آن است که اعتراض‌ها پیرامون چند پرسش به هم نزدیک می‌شوند:

آب و زمین: نیاز صنعتی چگونه در کنار حق آب آشامیدنی، کشاورزی و حفاظت از زیست‌بوم سنجیده می‌شود؟

برق و هزینهٔ عمومی: هزینهٔ توسعهٔ شبکه، ظرفیت پشتیبان و تأمین انرژی بر عهدهٔ چه کسی قرار می‌گیرد؟

اشتغال: وعده‌های موقت ساخت چگونه از مشاغل پایدار، دستمزد و امنیت شغلی جدا می‌شوند؟

داده و نظارت: چه تضمینی وجود دارد که ظرفیت پردازش در خدمت نظارت بی‌ضابطه، سرکوب یا کاربردهای زیان‌بار قرار نگیرد؟

مشارکت: آیا مردم صرفاً امکان اظهارنظر دارند یا می‌توانند تصمیم را تغییر دهند؟

مصرف آب و آثار زیست‌محیطی را نمی‌توان با یک عدد ثابت به همهٔ مراکز داده تعمیم داد. ارزیابی هر پروژه باید محل، مقیاس، فناوری خنک‌سازی و منبع انرژی آن را بررسی کند. همچنین مشاغل مربوط به برچسب‌گذاری داده، ارزیابی پاسخ‌ها و تعدیل محتوا باید در بررسی زنجیرهٔ کار دیده شوند؛ در این گزارش، رویداد تازه‌ای از این بخش بدون سند اضافه نشده است.

۱۰. پیوند با «نظم اجتماعی نوین در عصر آگاهی»

از منظر چارچوب کتاب، این مناقشات نمود مشخصی از تضاد تولید اجتماعی و مالکیت خصوصی هستند. توان دیجیتال بر دانش انباشتهٔ بشری، کار جمعی، شبکه‌های عمومی، منابع طبیعی و داده‌های تولیدشده در جامعه تکیه دارد؛ اما اختیار سرمایه‌گذاری، تعیین کاربرد و تصاحب بخش بزرگی از منفعت، می‌تواند در دست شمار محدودی از شرکت‌ها متمرکز بماند.

پاسخ پیشنهادی، برنامه‌ریزی دموکراتیکی است که نیاز اجتماعی را مبنا قرار دهد. دولت دموکراتیک می‌تواند هماهنگی شبکهٔ برق، آب و ظرفیت پردازش را بر عهده بگیرد، به شرط آنکه این اختیار با شفافیت، نظارت مستقل، آزادی تشکل و مشارکت مؤثر شوراهای محل کار و محله همراه باشد.

در چنین چارچوبی، مصرف منابع، یارانه‌ها، تعهدات اشتغال و آثار پروژه باید عمومی و قابل حسابرسی باشد؛ کارکنان در تغییرات فناورانه و شرایط کار حق مذاکره داشته باشند؛ و جامعهٔ میزبان بتواند خواهان اصلاح، محدودسازی یا رد پروژه شود. ظرفیت پردازش نیز باید در کنار کاربردهای تجاری، پاسخ‌گوی نیازهایی مانند سلامت عمومی، آموزش، پژوهش و برنامه‌ریزی محیط‌زیستی باشد.

پرسش مرکزی این گزارش چنین است: جامعه‌ای که منابع، کار و دانش لازم برای هوش مصنوعی را فراهم می‌کند، چگونه در تعیین هدف‌ها و بهره‌مندی از دستاوردهای آن مشارکت می‌کند؟ اعتراض‌های این دوره، با همهٔ تفاوت‌هایشان، این پرسش را از بحثی نظری به مسئله‌ای عملی دربارهٔ زمین، آب، دستمزد و قدرت تصمیم‌گیری تبدیل کرده‌اند.

منابع

[1] Confédération paysanne — Mobilisation, 19 October

[2] Terres de Luttes — Appeal of 18 October

[3] Friends of the Earth Scotland — 15 October

[4] APRS — European days of action

[5] Appalachian Voices — Roanoke, 15 October

[6] Loudoun County — Official notice, 20 October

[7] Reuters — Data centers and elections, 22 October

[8] Dalhousie Gazette — Halifax protest, 18 October

[9] OLCA / Interferencia — Chile, 22 October

[10] AFP — Micron strike, 22 October

[11] The Jakarta Post — Batam, 8 October (background)

[12] Foxglove — Cape Town, 9 October (background)