دانشگاه در عصر آگاهی | University in the Age of Consciousness

چین، هوش مصنوعی و پرسشی بزرگ‌تر درباره آینده آموزش و «نظم اجتماعی نوین در عصر آگاهی»

تحولی که امروز در دانشگاه‌های چین در جریان است، صرفاً جابه‌جایی چند رشته دانشگاهی نیست. میان سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵، دانشگاه‌های چین حدود ۱۲٬۲۰۰ برنامه کارشناسی را لغو یا متوقف کردند و در همان دوره حدود ۱۰٬۲۰۰ برنامه جدید ایجاد شد. در سال ۲۰۲۴ به تنهایی، وزارت آموزش چین از ایجاد ۱٬۸۳۹ برنامه جدید، توقف پذیرش در ۲٬۲۲۰ برنامه و لغو رسمی ۱٬۴۲۸ برنامه خبر داد. در سال ۲۰۲۶ نیز رشته‌های تازه‌ای مانند «روبات‌های آینده»، «هوش تجسم‌یافته» و «علوم و فناوری مغز–ماشین» وارد فهرست رسمی شدند. این ارقام از یک تغییر اداری فراتر می‌روند: چین در حال بازطراحی بخشی از نظام آموزش عالی خود بر اساس تصویری است که از نیروهای مولد آینده دارد.

این تحول برای بحثی که در کتاب «نظم اجتماعی نوین در عصر آگاهی» دنبال می‌شود اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا یکی از پرسش‌های بنیادی کتاب این است که وقتی دانش، اطلاعات، هوش مصنوعی و توانایی سازمان‌دهی دانش به عناصر مرکزی تولید تبدیل می‌شوند، جایگاه انسان، آموزش و دانشگاه چه تغییری می‌کند؟ اگر در دوران کشاورزی زمین و در دوران صنعتی ماشین، کارخانه و سرمایه فیزیکی نقش محوری داشتند، در اقتصاد امروز دانش و توانایی تولید، پردازش، ترکیب و به‌کارگیری آن به یکی از مهم‌ترین نیروهای مولد تبدیل شده است. از این منظر، دانشگاه دیگر تنها محل انتقال دانسته‌های گذشته نیست؛ دانشگاه خود بخشی از زیرساخت تولید آینده است.

دانش به‌مثابه نیروی مولد

در عصر هوش مصنوعی، ارزش اقتصادی بیش از پیش از ترکیب دانش انسانی، داده، محاسبات، الگوریتم و ماشین ایجاد می‌شود. یک کارخانه روباتیک بدون مهندس، برنامه‌نویس، متخصص مواد، طراح سیستم، تکنسین، پژوهشگر و مجموعه عظیمی از دانش انباشته اجتماعی قادر به فعالیت نیست. حتی پیشرفته‌ترین مدل هوش مصنوعی نیز محصول کار و دانش جمعی است: پژوهش‌های دانشگاهی، داده‌های تولیدشده توسط میلیون‌ها انسان، زیرساخت محاسباتی، مهندسی نرم‌افزار و سخت‌افزار و تجربه تاریخی جامعه در آن متراکم شده است.

بنابراین نیروی انسانی را نباید فقط «هزینه نیروی کار» یا حتی صرفاً «سرمایه انسانی» دید. انسان آگاه و برخوردار از دانش خود یکی از مهم‌ترین نیروهای مولد جامعه است. آموزش در چنین شرایطی از یک خدمت جانبی به بخشی از ساختار تولید اجتماعی تبدیل می‌شود. پرسش تعیین‌کننده دیگر فقط این نیست که چند دانشگاه یا چند فارغ‌التحصیل داریم؛ پرسش این است که چه نوع دانش، چه نوع توانایی و چه نوع انسانی در این دانشگاه‌ها پرورش می‌یابد.

اقدام چین از این زاویه قابل فهم است. برنامه رسمی تعدیل و بهینه‌سازی رشته‌ها برای سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۷ صریحاً بر هماهنگی رشته‌های دانشگاهی با پیشرفت فناوری، نیازهای راهبردی، صنایع نوظهور و تقاضای نیروی انسانی تأکید می‌کند و هم‌زمان خواهان تقویت رشته‌های بنیادی و ادغام میان‌رشته‌ای است. این سیاست نشان می‌دهد که آموزش عالی به عنوان بخشی از برنامه‌ریزی توسعه فناوری و تولید دیده می‌شود، نه نهادی کاملاً جدا از اقتصاد و ساختار اجتماعی.

اما چه کسی آینده را تعیین می‌کند؟

در همین نقطه، پرسشی بسیار مهم‌تر آغاز می‌شود. اگر دانشگاه باید نیروی انسانی مورد نیاز آینده را تربیت کند، چه کسی تعیین می‌کند که «نیاز آینده» چیست؟ بازار؟ شرکت‌های بزرگ؟ دولت؟ نهادهای نظامی و صنعتی؟ یا جامعه‌ای که شهروندان آن آگاهانه درباره جهت توسعه خود مشارکت می‌کنند؟

اگر پاسخ فقط بازار باشد، دانشگاه به مرکز تأمین نیروی کار برای سودآورترین صنایع تبدیل می‌شود. اگر پاسخ فقط دولت باشد، خطر آن وجود دارد که نظام آموزشی در خدمت اولویت‌های قدرت سیاسی و اهداف از بالا تعیین‌شده قرار گیرد. و اگر شرکت‌های بزرگ فناوری تعیین‌کننده اصلی باشند، ممکن است دانشگاه به ضمیمه‌ای برای نیازهای نیروی انسانی و پژوهشی شرکت‌هایی تبدیل شود که مالک زیرساخت‌های داده، محاسبات و هوش مصنوعی‌اند.

در «نظم اجتماعی نوین در عصر آگاهی»، مسئله باید به شکل دیگری طرح شود. جامعه به دانش تخصصی، برنامه‌ریزی و آینده‌نگری نیاز دارد، اما تعیین جهت عمومی توسعه نمی‌تواند فقط در اختیار بازار، دولت یا گروه کوچکی از صاحبان سرمایه و فناوری باشد. تصمیم درباره اینکه جامعه چه نوع فناوری‌ای را توسعه دهد، منابع آموزشی خود را در چه جهتی به کار گیرد و چه نیازهایی را در اولویت قرار دهد، بخشی از مشارکت آگاهانه شهروندان در قدرت است. تخصص جای مشارکت اجتماعی را نمی‌گیرد؛ همان‌طور که مشارکت اجتماعی نیز جای تخصص را نمی‌گیرد. مسئله، ایجاد رابطه‌ای نوین میان دانش تخصصی، داده‌های واقعی و تصمیم‌گیری دموکراتیک است.

چرا علوم انسانی را نمی‌توان کنار گذاشت؟

اینجاست که یک خطر در بازسازی آموزش عالی پدیدار می‌شود. اگر موفقیت دانشگاه صرفاً با سرعت اشتغال فارغ‌التحصیلان یا میزان تقاضای بازار اندازه‌گیری شود، رشته‌هایی مانند فلسفه، تاریخ، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، هنر، ادبیات و حتی برخی زبان‌ها ممکن است کم‌اهمیت جلوه کنند. گزارش‌های اخیر درباره چین نیز نشان می‌دهند که بخشی از کاهش برنامه‌ها در علوم انسانی، هنر، زبان‌های خارجی و مدیریت رخ داده است، هرچند این روند را نباید به معنای حذف کلی علوم انسانی دانست.

اما درست در عصر هوش مصنوعی، جامعه بیش از گذشته به این رشته‌ها نیاز دارد. مهندسی می‌تواند به ما بگوید چگونه یک سیستم تشخیص چهره بسازیم؛ جامعه‌شناسی و علوم سیاسی باید بپرسند این سیستم چه رابطه‌ای با قدرت اجتماعی ایجاد می‌کند. علوم کامپیوتر می‌تواند الگوریتم تصمیم‌گیری طراحی کند؛ فلسفه و اخلاق باید بپرسند معیار تصمیم عادلانه چیست. هوش مصنوعی می‌تواند میلیون‌ها داده پزشکی را تحلیل کند؛ حقوق و علوم اجتماعی باید بپرسند مالک این داده‌ها چه کسی است، چه کسی اجازه استفاده از آنها را می‌دهد و ارزش اقتصادی حاصل از آنها چگونه توزیع می‌شود.

بنابراین تقابل «علوم فنی یا علوم انسانی» از اساس نادرست است. دانشگاه عصر آگاهی باید دقیقاً در جهت شکستن این دیوار حرکت کند: هوش مصنوعی و جامعه‌شناسی، روباتیک و فلسفه، داده و حقوق، پزشکی و اخلاق، اقتصاد و علوم کامپیوتر، مهندسی و محیط زیست. خود چین نیز در سیاست‌های رسمی جدید بر توسعه رشته‌های میان‌رشته‌ای تأکید کرده و در سال ۲۰۲۶ یک دسته رسمی «مطالعات میان‌رشته‌ای» را به فهرست رشته‌های کارشناسی افزوده است.

از کارخانه مدرک‌سازی تا زیرساخت آگاهی

یکی از مشکلات بسیاری از نظام‌های آموزش عالی این است که دانشگاه به کارخانه مدرک‌سازی تبدیل شده است. دانشجو وارد یک مسیر استاندارد می‌شود، مجموعه‌ای از واحدها را می‌گذراند، امتحان می‌دهد و مدرکی دریافت می‌کند که قرار است مجوز ورود او به بازار کار باشد. در این الگو، ارزش آموزش تا حد زیادی با ارزش مبادله‌ای مدرک سنجیده می‌شود.

اما در جامعه‌ای که دانش با سرعتی بی‌سابقه تغییر می‌کند، این مدل هر روز ناکارآمدتر می‌شود. مهارتی که دانشجو در سال اول دانشگاه می‌آموزد ممکن است هنگام فارغ‌التحصیلی دگرگون شده باشد. بنابراین دانشگاه آینده نمی‌تواند فقط «دانش موجود» را منتقل کند؛ باید توانایی یادگیری مستمر، تفکر انتقادی، کار میان‌رشته‌ای، تشخیص اطلاعات معتبر، خلاقیت، همکاری و فهم پیامدهای اجتماعی فناوری را پرورش دهد.

این تمایز ما را از «دانش» به «آگاهی» می‌رساند. دانش به ما امکان می‌دهد جهان را بهتر بفهمیم و تغییر دهیم؛ آگاهی ما را وادار می‌کند درباره جهت، هدف و پیامد این تغییر نیز بیندیشیم. ممکن است جامعه‌ای از نظر فنی بسیار پیشرفته باشد اما اگر شهروندان نتوانند درباره مالکیت فناوری، توزیع قدرت، کرامت انسانی، آزادی و پیامدهای اجتماعی تصمیمات جمعی پرسش کنند، افزایش دانش لزوماً به افزایش آگاهی اجتماعی منجر نمی‌شود.

به همین دلیل عنوان «دانشگاه در عصر آگاهی» معنایی فراتر از دانشگاه مجهز به هوش مصنوعی دارد. دانشگاه عصر آگاهی نهادی است که هم دانش تولید می‌کند و هم ظرفیت جامعه برای فهم و نقد چگونگی استفاده از دانش را گسترش می‌دهد.

درس چین؛ نه تقلید، نه انکار

بازسازی سریع رشته‌های دانشگاهی در چین نشان می‌دهد که یک کشور می‌تواند آموزش عالی را فعالانه با تحول نیروهای مولد هماهنگ کند. این توانایی برنامه‌ریزی مهم است و نباید آن را نادیده گرفت. اما درس اصلی لزوماً این نیست که سایر کشورها نیز هزاران رشته را حذف کنند و همه منابع را به هوش مصنوعی و روباتیک منتقل کنند. مسئله بنیادی‌تر است: دانشگاه باید بتواند تحولات واقعی جامعه و فناوری را تشخیص دهد و خود را با آنها تطبیق دهد، بدون آنکه به یک مرکز آموزش حرفه‌ای کوتاه‌مدت تقلیل پیدا کند.

جامعه آینده به مهندس هوش مصنوعی نیاز دارد، اما به جامعه‌شناسی که اثر هوش مصنوعی بر روابط قدرت را بررسی کند نیز نیاز دارد؛ به متخصص روباتیک نیاز دارد، اما به اقتصاددانی که اثر اتوماسیون بر توزیع ثروت را تحلیل کند نیز نیاز دارد؛ به دانشمند داده نیاز دارد، اما به حقوقدانی که از حقوق شهروند در برابر تمرکز داده و نظارت دفاع کند نیز نیاز دارد. و بیش از همه، به شهروندانی نیاز دارد که بتوانند در مورد جهت حرکت جامعه آگاهانه مشارکت کنند.

این همان نقطه‌ای است که بحث دانشگاه به بحث گسترده‌تر «نظم اجتماعی نوین در عصر آگاهی» متصل می‌شود. اگر دانش یکی از مهم‌ترین نیروهای مولد عصر جدید است، دسترسی به دانش، تولید دانش، مالکیت زیرساخت‌های دانش و مشارکت در تعیین جهت استفاده از دانش نیز به مسائل مرکزی نظم اجتماعی نوین تبدیل می‌شوند. پرسش دیگر فقط این نیست که «چه کسی ابزار تولید را در اختیار دارد؟» بلکه باید پرسید: چه کسی داده را در اختیار دارد؟ چه کسی الگوریتم را کنترل می‌کند؟ چه کسی زیرساخت محاسباتی را مالک است؟ چه کسی تعیین می‌کند چه دانشی تولید شود؟ و چه کسی از ارزش حاصل از دانش اجتماعی بهره می‌برد؟

از این منظر، دانشگاه آینده یکی از میدان‌های اصلی شکل‌گیری نظم اجتماعی نوین خواهد بود. دانشگاه نباید کارخانه تولید مدرک برای بازار کار باشد؛ باید زیرساختی برای تولید دانش، گسترش آگاهی، پرورش شهروند مسئول و افزایش ظرفیت جامعه برای مشارکت در تعیین آینده خود باشد.

شاید پرسش اساسی عصر ما همین باشد: آیا قرار است انسان را برای خدمت به فناوری آینده تربیت کنیم، یا فناوری و آموزش را چنان سازمان دهیم که در خدمت رشد و شکوفایی انسان باشند؟

این پرسش یکی از محورهای کتاب «نظم اجتماعی نوین در عصر آگاهی» است.

منابع فارسی/انگلیسی

۱. Ministry of Education of the People’s Republic of China, “MOE releases latest undergraduate program accreditation and approval results,” April 24, 2025.
۲. Ministry of Education of the People’s Republic of China, “Action plan for academic discipline adjustment issued,” August 29, 2025.
۳. Ministry of Education of the People’s Republic of China, Undergraduate Program Catalogue (2026), April 2026.
۴. Le Monde, “In the age of AI, Chinese universities overhaul their curricula,” June 26, 2026.
۵. Economic Times, “China is rethinking degrees for industry. Should India do the same for its MSMEs?”, August 8, 2026.

────────────────────────

‎China, Artificial Intelligence, and a Larger Question About the Future of Education and the New Social Order in the Age of Consciousness

‎The transformation now taking place in Chinese universities is more than a reshuffling of academic majors. Between 2021 and 2025, Chinese higher-education institutions revoked or suspended roughly 12,200 undergraduate program offerings while introducing about 10,200 new ones. In 2024 alone, China’s Ministry of Education reported 1,839 new undergraduate programs, 2,220 programs suspending enrollment, and 1,428 programs formally cancelled. In 2026, the official undergraduate catalogue added or elevated fields including Future Robotics, Embodied Intelligence, and Brain-Machine Science and Technology. These figures point to something larger than administrative reform: China is redesigning part of its higher-education system around its understanding of the productive forces of the future.

‎This development is particularly relevant to the argument developed in the book “New Social Order in the Age of Consciousness.” One of the book’s central questions is what happens to the role of human beings, education, and the university when knowledge, information, artificial intelligence, and the capacity to organize knowledge become central elements of production. If land was central to agrarian society and machinery, factories, and physical capital became central to industrial capitalism, today the capacity to produce, process, combine, and apply knowledge has become one of society’s most important productive forces. The university, from this perspective, is no longer merely an institution for transmitting the knowledge of the past. It is part of the infrastructure through which the future is produced.

‎Knowledge as a Productive Force

‎In the age of artificial intelligence, economic value is increasingly produced through combinations of human knowledge, data, computation, algorithms, and machines. A robotic factory cannot function without engineers, programmers, material scientists, system designers, technicians, researchers, and enormous stores of accumulated social knowledge. Even the most advanced AI model is itself a social product, incorporating academic research, data generated by millions of people, computing infrastructure, software and hardware engineering, and accumulated human experience.

‎Human beings therefore cannot be understood merely as a “labor cost,” or even simply as “human capital.” A knowledgeable and conscious human being is one of society’s most important productive forces. Education consequently moves from the margins of production toward its center. The decisive question is no longer merely how many universities or graduates a society has, but what kinds of knowledge, capacities, critical abilities, and human beings those institutions cultivate.

‎China’s restructuring can be understood in this context. Its official 2025–2027 action plan explicitly calls for academic disciplines to respond to technological progress, strategic national needs, emerging industries, and changing demand for talent, while also strengthening basic disciplines and interdisciplinary integration. Higher education is therefore being treated as an element of technological and productive planning rather than as an institution isolated from economic and social development.

‎But Who Determines the Future?

‎At precisely this point, a more fundamental question appears. If universities are expected to educate the people needed by the future, who determines what “the needs of the future” actually are? The market? Large corporations? The state? Military and industrial institutions? Or a society whose citizens consciously participate in determining the direction of development?

‎If the market alone supplies the answer, universities risk becoming training centers for the most profitable industries. If the state alone supplies the answer, education may become subordinated to priorities defined from above. If large technology corporations become the principal decision-makers, universities can gradually become extensions of the research and labor requirements of firms that already control much of the infrastructure of data, computation, and artificial intelligence.

‎The New Social Order in the Age of Consciousness poses the issue differently. Society needs expertise, planning, scientific knowledge, and foresight, but decisions about the general direction of development cannot belong exclusively to the market, the state, or a small group of owners of capital and technology. Decisions about what technologies society should develop, where educational resources should be directed, and which human needs deserve priority are part of conscious citizen participation in power. Expertise cannot substitute for democratic participation, and democratic participation cannot substitute for expertise. The task is to establish a new relationship among specialized knowledge, reliable data, and democratic social decision-making.

‎Why the Humanities Cannot Simply Be Discarded

‎This is where a serious danger appears. If the success of a university is measured only by immediate employment rates or market demand, philosophy, history, sociology, political science, literature, the arts, and some languages can appear expendable. Recent reporting on China indicates that some of the program reductions have indeed affected the humanities, arts, foreign languages, and management, although this should not be interpreted as a wholesale elimination of the humanities.

‎Yet the age of AI may require these disciplines more, not less. Engineering can tell us how to build a facial-recognition system; sociology and political science must ask what kind of relationship that system creates between citizens and power. Computer science can design a decision-making algorithm; philosophy and ethics must ask what constitutes a just decision. Artificial intelligence can analyze millions of medical records; law and the social sciences must ask who owns those data, who may authorize their use, and how the economic value generated from them should be distributed.

‎The opposition between technical education and the humanities is therefore false. The university of the Age of Consciousness should break down these boundaries: AI with sociology, robotics with philosophy, data science with law, medicine with ethics, economics with computer science, and engineering with environmental studies. China’s own recent policy also emphasizes interdisciplinary development, and its 2026 catalogue formally established an interdisciplinary category that includes new fields such as Embodied Intelligence and Brain-Machine Science and Technology.

‎From a Degree Factory to an Infrastructure of Consciousness

‎One of the weaknesses of many higher-education systems is that the university has increasingly become a degree factory. A student enters a standardized sequence, completes required credits, passes examinations, and receives a credential that is expected to function as an entry ticket to the labor market. Education is thereby evaluated largely through the exchange value of the credential.

‎But in a society where knowledge changes at unprecedented speed, this model becomes increasingly inadequate. A technical skill learned in a student’s first year may be transformed by the time that student graduates. The university of the future therefore cannot simply transmit existing knowledge. It must cultivate the capacity for continuous learning, critical thinking, interdisciplinary work, evaluation of reliable information, creativity, cooperation, and understanding of the social consequences of technology.

‎This distinction takes us from knowledge to consciousness. Knowledge expands our ability to understand and transform the world; consciousness requires us to consider the direction, purpose, and consequences of that transformation. A society may become extraordinarily advanced technologically, yet if its citizens lack the capacity to question the ownership of technology, the distribution of power, human dignity, freedom, and the consequences of collective decisions, an increase in knowledge does not automatically produce an increase in social consciousness.

‎The phrase “University in the Age of Consciousness” therefore means more than a university equipped with AI. It describes an institution that produces knowledge while simultaneously expanding society’s capacity to understand, evaluate, and democratically shape the uses of knowledge.

‎The Lesson from China: Neither Imitation nor Rejection

‎China’s rapid restructuring demonstrates that a society can actively attempt to align higher education with changes in its productive forces. That capacity for planning is significant. But the lesson is not necessarily that other societies should eliminate thousands of programs and transfer their resources wholesale into AI and robotics. The deeper lesson is that universities must be capable of recognizing real technological and social transformations and responding to them without reducing themselves to short-term vocational training centers.

‎The society of the future needs AI engineers, but it also needs sociologists who can examine AI’s effects on power relations. It needs robotics specialists, but also economists who can analyze automation’s effects on the distribution of wealth. It needs data scientists, but also lawyers capable of defending citizens against excessive concentration of data and surveillance. Above all, it needs citizens capable of consciously participating in decisions about society’s direction.

‎This is where the question of the university joins the broader argument of the New Social Order in the Age of Consciousness. If knowledge has become one of the most important productive forces of the new era, then access to knowledge, the production of knowledge, ownership of knowledge infrastructure, and participation in determining how knowledge is used become central questions of social organization. It is no longer enough to ask, “Who owns the means of production?” We must also ask: Who controls the data? Who controls the algorithms? Who owns the computational infrastructure? Who determines what knowledge is produced? And who receives the value generated from socially produced knowledge?

‎From this perspective, the university of the future is one of the principal institutions through which a new social order may take shape. It should not be a factory producing credentials for the labor market. It should become an infrastructure for producing knowledge, expanding consciousness, cultivating responsible citizens, and increasing society’s capacity to participate in determining its own future.

‎Perhaps the defining question of our era is this: Are we going to educate human beings to serve the technologies of the future, or will we organize technology and education so that they serve human development and flourishing?

‎That question stands at the heart of “New Social Order in the Age of Consciousness.”

‎References

‎1. Ministry of Education of the People’s Republic of China, “MOE releases latest undergraduate program accreditation and approval results,” April 24, 2025.
2. Ministry of Education of the People’s Republic of China, “Action plan for academic discipline adjustment issued,” August 29, 2025.
3. Ministry of Education of the People’s Republic of China, Undergraduate Program Catalogue (2026), April 2026.
4. Le Monde, “In the age of AI, Chinese universities overhaul their curricula,” June 26, 2026.
5. Economic Times, “China is rethinking degrees for industry. Should India do the same for its MSMEs?”, August 8, 2026.